تحلیل پیامدهای روانی استفاده افراطی از شبکه‌های اجتماعی بر تمرکز، انگیزش و عملکرد تحصیلی دانش‌آموزان

نویسندگان

  • مهسا محبی پور گروه روان‌شناسی تربیتی، دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران
  • امید شکوهی گروه روان‌شناسی تربیتی، دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران نویسنده

کلمات کلیدی:

شبکه‌های اجتماعی, استفاده افراطی, تمرکز, انگیزش تحصیلی, عملکرد تحصیلی, دانش‌آموزان, پژوهش کیفی

چکیده

هدف پژوهش حاضر، تبیین تجربه زیسته دانش‌آموزان دوره متوسطه از پیامدهای روانی استفاده افراطی از شبکه‌های اجتماعی بر تمرکز، انگیزش تحصیلی و عملکرد آموزشی آنان بود. این پژوهش با رویکرد کیفی و روش تحلیل مضمون انجام شد. مشارکت‌کنندگان شامل 24 دانش‌آموز دوره متوسطه دوم شهر تهران بودند که با نمونه‌گیری هدفمند و با رعایت اصل تنوع حداکثری از نظر جنسیت، پایه تحصیلی، نوع مدرسه و میزان استفاده از شبکه‌های اجتماعی انتخاب شدند. معیار ورود، تجربه استفاده روزانه بیش از سه ساعت از شبکه‌های اجتماعی برای مقاصد غیرآموزشی و تمایل به بیان تجربه‌های شخصی بود. داده‌ها تنها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته عمیق گردآوری شد. فرایند گردآوری داده‌ها تا رسیدن به اشباع نظری ادامه یافت؛ اشباع در مصاحبه بیست‌ویکم حاصل شد و سه مصاحبه تکمیلی برای اطمینان از کفایت داده‌ها انجام گرفت. مصاحبه‌ها ضبط، پیاده‌سازی و با استفاده از نرم‌افزار NVivo تحلیل شدند. برای افزایش اعتبار یافته‌ها از بازبینی مشارکت‌کنندگان، بازبینی همتای پژوهشی، ثبت مسیر تحلیل و توصیف غنی زمینه استفاده شد. تحلیل داده‌ها به استخراج چهار مقوله اصلی انجامید: فرسایش تمرکز و پراکندگی شناختی، تضعیف انگیزش تحصیلی و غلبه پاداش‌های فوری، اختلال در نظم مطالعه و چرخه خواب، و افت عملکرد تحصیلی همراه با فشار هیجانی. دانش‌آموزان تجربه کردند که اعلان‌ها، پیمایش مداوم محتوا، مقایسه اجتماعی، ترس از عقب‌ماندن از اخبار و استفاده شبانه از شبکه‌های اجتماعی موجب کاهش توجه پایدار، تعویق تکالیف، افت کیفیت یادگیری، کاهش اشتیاق به درس و افزایش اضطراب تحصیلی می‌شود. در عین حال، برخی مشارکت‌کنندگان به کارکردهای محدود آموزشی شبکه‌های اجتماعی نیز اشاره کردند؛ اما تأکید داشتند که نبود خودتنظیمی دیجیتال، مزایای آموزشی احتمالی را تحت‌الشعاع قرار می‌دهد. استفاده افراطی از شبکه‌های اجتماعی در تجربه دانش‌آموزان صرفاً یک رفتار تفریحی نیست، بلکه با سازوکارهای شناختی، انگیزشی، هیجانی و رفتاری مرتبط است و می‌تواند کیفیت تمرکز، استمرار مطالعه، خودکارآمدی تحصیلی و عملکرد آموزشی را تضعیف کند. یافته‌ها ضرورت طراحی برنامه‌های سواد دیجیتال، آموزش خودتنظیمی، مدیریت زمان، بهداشت خواب و مداخلات مدرسه‌محور برای استفاده سالم از شبکه‌های اجتماعی را برجسته می‌سازد.

دانلودها

دسترسی به دانلود اطلاعات مقدور نیست.

مراجع

Abi-Jaoude, E., Naylor, K. T., & Pignatiello, A. (2020). Smartphones, social media use and youth mental health. Canadian Medical Association Journal, 192(6), E136–E141. DOI: 10.1503/cmaj.190434

Bozzola, E., Spina, G., Agostiniani, R., Barni, S., Russo, R., Scarpato, E., Di Mauro, A., Di Stefano, A. V., Caruso, C., Corsello, G., & Staiano, A. (2022). The use of social media in children and adolescents: Scoping review on the potential risks. International Journal of Environmental Research and Public Health, 19(16), 9960. DOI: 10.3390/ijerph19169960

Braun, V., & Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77–101. DOI: 10.1191/1478088706qp063oa

Cardoso-Leite, P., Buchard, A., Tissieres, I., Mussack, D., & Bavelier, D. (2021). Media use, attention, mental health and academic performance among 8 to 12 year old children. PLOS ONE, 16(11), e0259163. DOI: 10.1371/journal.pone.0259163

Eccles, J. S., & Wigfield, A. (2002). Motivational beliefs, values, and goals. Annual Review of Psychology, 53, 109–132. DOI: 10.1146/annurev.psych.53.100901.135153

Junco, R. (2012). The relationship between frequency of Facebook use, participation in Facebook activities, and student engagement. Computers & Education, 58(1), 162–171. DOI: 10.1016/j.compedu.2011.08.004

Junco, R., & Cotten, S. R. (2012). No A 4 U: The relationship between multitasking and academic performance. Computers & Education, 59(2), 505–514. DOI: 10.1016/j.compedu.2011.12.023

Keles, B., McCrae, N., & Grealish, A. (2020). A systematic review: The influence of social media on depression, anxiety and psychological distress in adolescents. International Journal of Adolescence and Youth, 25(1), 79–93. DOI: 10.1080/02673843.2019.1590851

Kirschner, P. A., & Karpinski, A. C. (2010). Facebook® and academic performance. Computers in Human Behavior, 26(6), 1237–1245. DOI: 10.1016/j.chb.2010.03.024

Lincoln, Y. S., & Guba, E. G. (1985). Naturalistic inquiry. Sage.

Ophir, E., Nass, C., & Wagner, A. D. (2009). Cognitive control in media multitaskers. Proceedings of the National Academy of Sciences, 106(37), 15583–15587. DOI: 10.1073/pnas.0903620106

Orben, A., & Przybylski, A. K. (2019). The association between adolescent well-being and digital technology use. Nature Human Behaviour, 3, 173–182. DOI: 10.1038/s41562-018-0506-1

Przybylski, A. K., & Weinstein, N. (2017). A large-scale test of the Goldilocks hypothesis: Quantifying the relations between digital-screen use and the mental well-being of adolescents. Psychological Science, 28(2), 204–215. DOI: 10.1177/0956797616678438

Rosen, L. D., Carrier, L. M., & Cheever, N. A. (2013). Facebook and texting made me do it: Media-induced task-switching while studying. Computers in Human Behavior, 29(3), 948–958. DOI: 10.1016/j.chb.2012.12.001

Ryan, R. M., & Deci, E. L. (2000). Self-determination theory and the facilitation of intrinsic motivation, social development, and well-being. American Psychologist, 55(1), 68–78. DOI: 10.1037/0003-066X.55.1.68

Tong, A., Sainsbury, P., & Craig, J. (2007). Consolidated criteria for reporting qualitative research: A 32-item checklist for interviews and focus groups. International Journal for Quality in Health Care, 19(6), 349–357. DOI: 10.1093/intqhc/mzm042

Twenge, J. M., Joiner, T. E., Rogers, M. L., & Martin, G. N. (2018). Increases in depressive symptoms, suicide-related outcomes, and suicide rates among U.S. adolescents after 2010 and links to increased new media screen time. Clinical Psychological Science, 6(1), 3–17. DOI: 10.1177/2167702617723376

Valkenburg, P. M., Meier, A., & Beyens, I. (2022). Social media use and its impact on adolescent mental health: An umbrella review of the evidence. Current Opinion in Psychology, 44, 58–68. DOI: 10.1016/j.copsyc.2021.08.017

دانلودها

گاه‌شمار انتشار

چاپ شده

شماره

نوع مقاله

Articles

نحوه استناد به مقاله

محبی پور م., & شکوهی ا. (1405). تحلیل پیامدهای روانی استفاده افراطی از شبکه‌های اجتماعی بر تمرکز، انگیزش و عملکرد تحصیلی دانش‌آموزان. روان‌شناسی، آموزش و توسعه انسانی در مدارس, 2(1), 44-57. https://jehds.com/index.php/jehds/article/view/43