روان‌شناسی، آموزش و توسعه انسانی در مدارس 2 پیاپی 7 1405 02 01 Psychological Consequences of Excessive Social Media Use on Students’ Concentration, Motivation, and Academic Performance. تحلیل پیامدهای روانی استفاده افراطی از شبکه‌های اجتماعی بر تمرکز، انگیزش و عملکرد تحصیلی دانش‌آموزان 44 57 EN مهسا محبی پور گروه روان‌شناسی تربیتی، دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران امید شکوهی گروه روان‌شناسی تربیتی، دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران Journal Article <p>This study aimed to explain high school students’ lived experiences of the psychological consequences of excessive social media use on concentration, academic motivation, and educational performance. This qualitative study was conducted using thematic analysis. Participants were 24 high school students from Tehran, selected through purposive sampling with maximum variation in gender, grade level, school type, and intensity of social media use. The inclusion criterion was daily non-academic social media use of more than three hours and willingness to share personal experiences. Data were collected exclusively through in-depth semi-structured interviews. Data collection continued until theoretical saturation was achieved; saturation emerged at the twenty-first interview, and three additional interviews were conducted to ensure data adequacy. Interviews were audio-recorded, transcribed verbatim, and analyzed using NVivo software. To enhance trustworthiness, member checking, peer review, audit trail documentation, and thick contextual description were used. Data analysis led to four main categories: erosion of concentration and cognitive fragmentation, weakening of academic motivation and dominance of immediate digital rewards, disruption of study routines and sleep patterns, and decline in academic performance accompanied by emotional pressure. Students reported that notifications, continuous scrolling, social comparison, fear of missing out, and nighttime social media use reduced sustained attention, delayed homework completion, weakened learning quality, diminished academic enthusiasm, and intensified academic anxiety. Although some participants acknowledged limited educational benefits of social media, they emphasized that lack of digital self-regulation often overshadowed its potential advantages. Excessive social media use, as experienced by students, is not merely a leisure activity; it is intertwined with cognitive, motivational, emotional, and behavioral mechanisms that may undermine concentration, study persistence, academic self-efficacy, and school performance. The findings highlight the need for school-based digital literacy programs, self-regulation training, time management education, sleep hygiene interventions, and supportive counseling practices aimed at promoting healthy and purposeful social media use among students.</p> <p>هدف پژوهش حاضر، تبیین تجربه زیسته دانش‌آموزان دوره متوسطه از پیامدهای روانی استفاده افراطی از شبکه‌های اجتماعی بر تمرکز، انگیزش تحصیلی و عملکرد آموزشی آنان بود. این پژوهش با رویکرد کیفی و روش تحلیل مضمون انجام شد. مشارکت‌کنندگان شامل 24 دانش‌آموز دوره متوسطه دوم شهر تهران بودند که با نمونه‌گیری هدفمند و با رعایت اصل تنوع حداکثری از نظر جنسیت، پایه تحصیلی، نوع مدرسه و میزان استفاده از شبکه‌های اجتماعی انتخاب شدند. معیار ورود، تجربه استفاده روزانه بیش از سه ساعت از شبکه‌های اجتماعی برای مقاصد غیرآموزشی و تمایل به بیان تجربه‌های شخصی بود. داده‌ها تنها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته عمیق گردآوری شد. فرایند گردآوری داده‌ها تا رسیدن به اشباع نظری ادامه یافت؛ اشباع در مصاحبه بیست‌ویکم حاصل شد و سه مصاحبه تکمیلی برای اطمینان از کفایت داده‌ها انجام گرفت. مصاحبه‌ها ضبط، پیاده‌سازی و با استفاده از نرم‌افزار NVivo تحلیل شدند. برای افزایش اعتبار یافته‌ها از بازبینی مشارکت‌کنندگان، بازبینی همتای پژوهشی، ثبت مسیر تحلیل و توصیف غنی زمینه استفاده شد. تحلیل داده‌ها به استخراج چهار مقوله اصلی انجامید: فرسایش تمرکز و پراکندگی شناختی، تضعیف انگیزش تحصیلی و غلبه پاداش‌های فوری، اختلال در نظم مطالعه و چرخه خواب، و افت عملکرد تحصیلی همراه با فشار هیجانی. دانش‌آموزان تجربه کردند که اعلان‌ها، پیمایش مداوم محتوا، مقایسه اجتماعی، ترس از عقب‌ماندن از اخبار و استفاده شبانه از شبکه‌های اجتماعی موجب کاهش توجه پایدار، تعویق تکالیف، افت کیفیت یادگیری، کاهش اشتیاق به درس و افزایش اضطراب تحصیلی می‌شود. در عین حال، برخی مشارکت‌کنندگان به کارکردهای محدود آموزشی شبکه‌های اجتماعی نیز اشاره کردند؛ اما تأکید داشتند که نبود خودتنظیمی دیجیتال، مزایای آموزشی احتمالی را تحت‌الشعاع قرار می‌دهد. استفاده افراطی از شبکه‌های اجتماعی در تجربه دانش‌آموزان صرفاً یک رفتار تفریحی نیست، بلکه با سازوکارهای شناختی، انگیزشی، هیجانی و رفتاری مرتبط است و می‌تواند کیفیت تمرکز، استمرار مطالعه، خودکارآمدی تحصیلی و عملکرد آموزشی را تضعیف کند. یافته‌ها ضرورت طراحی برنامه‌های سواد دیجیتال، آموزش خودتنظیمی، مدیریت زمان، بهداشت خواب و مداخلات مدرسه‌محور برای استفاده سالم از شبکه‌های اجتماعی را برجسته می‌سازد.</p> https://jehds.com/index.php/jehds/article/download/43/40