تحلیل تجربه زیسته دانشآموزان از فشارهای تحصیلی، انتظارات خانواده و چالشهای رشد هویت فردی
کلمات کلیدی:
فشار تحصیلی, انتظارات خانواده, هویت فردی, دانشآموزان, تجربه زیسته, پژوهش کیفی, تهرانچکیده
هدف پژوهش حاضر واکاوی تجربه زیسته دانشآموزان شهر تهران از فشارهای تحصیلی، انتظارات خانواده و چالشهای مرتبط با شکلگیری هویت فردی در بستر مدرسه و خانواده بود. این پژوهش با رویکرد کیفی و طرح پدیدارشناسی توصیفی انجام شد. مشارکتکنندگان شامل ۱۸ دانشآموز دوره متوسطه اول و دوم شهر تهران بودند که با روش نمونهگیری هدفمند و با رعایت بیشینه تنوع از نظر جنسیت، پایه تحصیلی، نوع مدرسه و وضعیت پیشرفت تحصیلی انتخاب شدند. گردآوری دادهها از طریق مصاحبههای نیمهساختاریافته انجام شد و فرایند مصاحبه تا دستیابی به اشباع نظری ادامه یافت. مدت مصاحبهها بین ۴۵ تا ۷۵ دقیقه بود. دادهها پس از پیادهسازی، با استفاده از تحلیل مضمون و به کمک نرمافزار NVivo تحلیل شدند. برای افزایش اعتبار یافتهها از بازبینی مشارکتکنندگان، بررسی همتای پژوهشی، یادداشتهای تأملی و توصیف غنی زمینه استفاده شد. تحلیل دادهها به استخراج پنج مقوله اصلی منجر شد: «فشار تحصیلی و اضطراب عملکرد»، «انتظارات خانواده و احساس پذیرش مشروط»، «تعارض میان خود واقعی و مسیر تحمیلی موفقیت»، «راهبردهای مقابلهای سازگارانه و ناسازگارانه»، و «منابع حمایتکننده هویت و تابآوری». یافتهها نشان دادند که فشار تحصیلی برای بسیاری از دانشآموزان صرفاً به حجم تکالیف یا آزمونها محدود نبود، بلکه با ترس از قضاوت، مقایسه خانوادگی، نگرانی درباره آینده و تردید نسبت به ارزشمندی شخصی پیوند داشت. در مقابل، حمایت عاطفی خانواده، گفتوگوی غیرقضاوتگرانه، فرصت انتخاب و تجربه موفقیتهای غیرنمرهای به عنوان منابع محافظتی گزارش شد. تجربه زیسته دانشآموزان نشان میدهد فشار تحصیلی و انتظارات خانواده هنگامی آسیبزا میشوند که ارزشمندی فردی دانشآموز به نمره، رتبه و آینده شغلی تقلیل یابد. تقویت ارتباط خانواده ـ مدرسه، آموزش والدین، توسعه مشاوره مدرسهای و ایجاد فرصتهای هویتیابی مستقل میتواند نقش مهمی در کاهش فشار روانی و حمایت از رشد سالم هویت دانشآموزان داشته باشد.
دانلودها
مراجع
Benner, A. D., Boyle, A. E., & Sadler, S. (2016). Parental involvement and adolescents’ educational success: The roles of prior achievement and socioeconomic status. Journal of Youth and Adolescence, 45(6), 1053–1064. doi: 10.1007/s10964-016-0431-4
Branje, S., De Moor, E. L., Spitzer, J., & Becht, A. I. (2021). Dynamics of identity development in adolescence: A decade in review. Journal of Research on Adolescence, 31(4), 908–927. doi: 10.1111/jora.12678
Braun, V., & Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77–101. doi: 10.1191/1478088706qp063oa
Creswell, J. W., & Poth, C. N. (2018). Qualitative inquiry and research design: Choosing among five approaches (4th ed.). SAGE Publications.
Deb, S., Strodl, E., & Sun, J. (2015). Academic stress, parental pressure, anxiety and mental health among Indian high school students. International Journal of Psychology and Behavioral Sciences, 5(1), 26–34. doi: 10.5923/j.ijpbs.20150501.04
Eccles, J. S., & Wigfield, A. (2002). Motivational beliefs, values, and goals. Annual Review of Psychology, 53, 109–132. doi: 10.1146/annurev.psych.53.100901.135153
Erikson, E. H. (1968). Identity: Youth and crisis. W. W. Norton.
Lincoln, Y. S., & Guba, E. G. (1985). Naturalistic inquiry. SAGE Publications.
Luyckx, K., Schwartz, S. J., Berzonsky, M. D., Soenens, B., Vansteenkiste, M., Smits, I., & Goossens, L. (2008). Capturing ruminative exploration: Extending the four-dimensional model of identity formation in late adolescence. Journal of Research in Personality, 42(1), 58–82. doi: 10.1016/j.jrp.2007.04.004
Marcia, J. E. (1966). Development and validation of ego-identity status. Journal of Personality and Social Psychology, 3(5), 551–558. doi: 10.1037/h0023281
Pascoe, M. C., Hetrick, S. E., & Parker, A. G. (2020). The impact of stress on students in secondary school and higher education. International Journal of Adolescence and Youth, 25(1), 104–112. doi: 10.1080/02673843.2019.1596823
Patton, M. Q. (2015). Qualitative research & evaluation methods: Integrating theory and practice (4th ed.). SAGE Publications.
Ryan, R. M., & Deci, E. L. (2000). Self-determination theory and the facilitation of intrinsic motivation, social development, and well-being. American Psychologist, 55(1), 68–78. doi: 10.1037/0003-066X.55.1.68
Seginer, R. (2006). Parents’ educational involvement: A developmental ecology perspective. Parenting: Science and Practice, 6(1), 1–48. doi: 10.1207/s15327922par0601_1
Steare, T., Gutiérrez Muñoz, C., Sullivan, A., & Lewis, G. (2023). The association between academic pressure and adolescent mental health problems: A systematic review. Journal of Affective Disorders, 339, 302–317. doi: 10.1016/j.jad.2023.07.028
Verhoeven, M., Poorthuis, A. M. G., & Volman, M. (2019). The role of school in adolescents’ identity development: A literature review. Educational Psychology Review, 31, 35–63. doi: 10.1007/s10648-018-9457-3
Wang, L. F., & Heppner, P. P. (2002). Assessing the impact of parental expectations and psychological distress on Taiwanese college students. The Counseling Psychologist, 30(4), 582–608. doi: 10.1177/00100002030004006