مدل‌یابی رابطه بین کمال‌گرایی تحصیلی، ترس از شکست و فرسودگی روانی دانش‌آموزان با نقش میانجی خودانتقادی

نویسندگان

  • فاطمه زهرا سادات احمدی گروه برنامه‌ریزی درسی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران
  • علیرضا قاسمی پور گروه برنامه‌ریزی درسی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران

کلمات کلیدی:

کمال‌گرایی تحصیلی, ترس از شکست, فرسودگی روانی, خودانتقادی, دانش‌آموزان, پژوهش کیفی

چکیده

هدف پژوهش حاضر تبیین الگوی کیفی رابطه بین کمال‌گرایی تحصیلی، ترس از شکست و فرسودگی روانی دانش‌آموزان با تأکید بر نقش میانجی خودانتقادی بود. این پژوهش با رویکرد کیفی و روش تحلیل مضمون انجام شد. مشارکت‌کنندگان شامل ۲۲ دانش‌آموز دوره متوسطه دوم شهر تهران بودند که با روش نمونه‌گیری هدفمند و بر اساس تجربه فشار تحصیلی، نگرانی از شکست، فرسودگی روانی و گرایش‌های کمال‌گرایانه انتخاب شدند. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته گردآوری شد و فرایند نمونه‌گیری تا دستیابی به اشباع نظری ادامه یافت. مصاحبه‌ها پس از اخذ رضایت آگاهانه ضبط، پیاده‌سازی و کدگذاری شدند. تحلیل داده‌ها با استفاده از نرم‌افزار NVivo و بر اساس کدگذاری اولیه، سازمان‌دهی کدها، استخراج مضامین فرعی و شکل‌دهی به مقوله‌های اصلی انجام گرفت. برای افزایش اعتبار پژوهش از بازبینی مشارکت‌کنندگان، بررسی همکار پژوهشی، یادداشت‌برداری تحلیلی و مقایسه مستمر داده‌ها استفاده شد. تحلیل داده‌ها به استخراج پنج مقوله اصلی منجر شد: «استانداردهای تحصیلی غیرمنعطف و ارزشمندی مشروط»، «ترس از شکست و پیامدهای روانی ـ اجتماعی آن»، «خودانتقادی به‌مثابه سازوکار میانجی»، «فرسودگی روانی و گسست انگیزشی» و «زمینه‌های خانوادگی، مدرسه‌ای و مقایسه‌ای تشدیدکننده». یافته‌ها نشان داد که کمال‌گرایی تحصیلی زمانی به فرسودگی روانی منتهی می‌شود که دانش‌آموز شکست یا عملکرد کمتر از انتظار را نشانه بی‌ارزشی شخصی تفسیر کند. در این مسیر، خودانتقادی نقش حلقه واسط را ایفا می‌کند و از طریق گفت‌وگوی درونی سرزنشگر، نشخوار درباره اشتباهات، ناتوانی در پذیرش عملکرد نسبی و تعمیم یک شکست به کل هویت تحصیلی، فشار کمال‌گرایانه را به خستگی عاطفی، بی‌انگیزگی، اجتناب تحصیلی و احساس فرسودگی تبدیل می‌کند. نتایج نشان داد که رابطه بین کمال‌گرایی تحصیلی و فرسودگی روانی دانش‌آموزان رابطه‌ای خطی و ساده نیست، بلکه از مسیر ترس از شکست و خودانتقادی تشدید می‌شود. بنابراین، مداخلات مدرسه‌ای باید علاوه بر مدیریت فشار تحصیلی، بر کاهش خودانتقادی، آموزش خودشفقتی، اصلاح معیارهای غیرواقع‌بینانه موفقیت و ایجاد فضای ایمن برای تجربه خطا متمرکز شوند.

دانلودها

دسترسی به دانلود اطلاعات مقدور نیست.

مراجع

Blatt, S. J. (2004). Experiences of depression: Theoretical, clinical, and research perspectives. American Psychological Association.

Conroy, D. E. (2001). Fear of failure as an exemplar for social development research in sport. Quest, 53(2), 165–183. https://doi.org/10.1080/00336297.2001.10491736

Conroy, D. E., Willow, J. P., & Metzler, J. N. (2002). Multidimensional fear of failure measurement: The Performance Failure Appraisal Inventory. Journal of Applied Sport Psychology, 14(2), 76–90. https://doi.org/10.1080/10413200252907752

Frost, R. O., Marten, P., Lahart, C., & Rosenblate, R. (1990). The dimensions of perfectionism. Cognitive Therapy and Research, 14(5), 449–468. https://doi.org/10.1007/BF01172967

Garratt-Reed, D., Howell, J., Hayes, L., & Boyes, M. (2018). Is perfectionism associated with academic burnout through repetitive negative thinking? PeerJ, 6, e5004. https://doi.org/10.7717/peerj.5004

Gilbert, P., Clarke, M., Hempel, S., Miles, J. N. V., & Irons, C. (2004). Criticizing and reassuring oneself: An exploration of forms, styles, and reasons in female students. British Journal of Clinical Psychology, 43(1), 31–50. https://doi.org/10.1348/014466504772812959

Hewitt, P. L., & Flett, G. L. (1991). Perfectionism in the self and social contexts: Conceptualization, assessment, and association with psychopathology. Journal of Personality and Social Psychology, 60(3), 456–470. https://doi.org/10.1037/0022-3514.60.3.456

James, K., Verplanken, B., & Rimes, K. A. (2015). Self-criticism as a mediator in the relationship between unhealthy perfectionism and distress. Personality and Individual Differences, 79, 123–128. https://doi.org/10.1016/j.paid.2015.01.030

Luo, Y., Wang, Z., Zhang, H., Chen, A., & Quan, S. (2016). The effect of perfectionism on school burnout among adolescence: The mediator of self-esteem and coping style. Personality and Individual Differences, 88, 202–208. https://doi.org/10.1016/j.paid.2015.08.056

Madigan, D. J. (2019). A meta-analysis of perfectionism and academic achievement. Educational Psychology Review, 31(4), 967–989. https://doi.org/10.1007/s10648-019-09484-2

Madigan, D. J., & Curran, T. (2021). Does burnout affect academic achievement? A meta-analysis of over 100,000 students. Educational Psychology Review, 33(2), 387–405. https://doi.org/10.1007/s10648-020-09533-1

Neff, K. D. (2003). The development and validation of a scale to measure self-compassion. Self and Identity, 2(3), 223–250. https://doi.org/10.1080/15298860309027

Neff, K. D., & McGehee, P. (2010). Self-compassion and psychological resilience among adolescents and young adults. Self and Identity, 9(3), 225–240. https://doi.org/10.1080/15298860902979307

Salmela-Aro, K., Kiuru, N., Leskinen, E., & Nurmi, J. E. (2009). School Burnout Inventory: Reliability and validity. European Journal of Psychological Assessment, 25(1), 48–57. https://doi.org/10.1027/1015-5759.25.1.48

Shahar, G. (2015). Erosion: The psychopathology of self-criticism. Oxford University Press.

Shih, S. S. (2012). An examination of academic burnout versus work engagement among Taiwanese adolescents. The Journal of Educational Research, 105(4), 286–298. https://doi.org/10.1080/00220671.2011.629695

Stoeber, J., & Otto, K. (2006). Positive conceptions of perfectionism: Approaches, evidence, challenges. Personality and Social Psychology Review, 10(4), 295–319. https://doi.org/10.1207/s15327957pspr1004_2

Stoeber, J., & Rambow, A. (2007). Perfectionism in adolescent school students: Relations with motivation, achievement, and well-being. Personality and Individual Differences, 42(7), 1379–1389. https://doi.org/10.1016/j.paid.2006.10.015

دانلودها

گاه‌شمار انتشار

چاپ شده

شماره

نوع مقاله

Articles

نحوه استناد به مقاله

احمدی ف. ز. س. ., & قاسمی پور ع. (1404). مدل‌یابی رابطه بین کمال‌گرایی تحصیلی، ترس از شکست و فرسودگی روانی دانش‌آموزان با نقش میانجی خودانتقادی. روان‌شناسی، آموزش و توسعه انسانی در مدارس, 1(6), 30-43. https://jehds.com/index.php/jehds/article/view/34