طراحی بسته مداخلهای مدرسهمحور برای ارتقای خودآگاهی، همدلی و مسئولیتپذیری اجتماعی دانشآموزان
کلمات کلیدی:
خودآگاهی, همدلی, مسئولیتپذیری اجتماعی, مداخله مدرسهمحور, یادگیری اجتماعی ـ هیجانی, دانشآموزان, پژوهش کیفیچکیده
هدف پژوهش حاضر طراحی بسته مداخلهای مدرسهمحور برای ارتقای خودآگاهی، همدلی و مسئولیتپذیری اجتماعی دانشآموزان بر اساس تجربه زیسته و دیدگاههای دانشآموزان، معلمان، مشاوران و متخصصان تربیتی شهر تهران بود. پژوهش حاضر با رویکرد کیفی و روش تحلیل مضمون انجام شد. مشارکتکنندگان شامل ۲۴ نفر از دانشآموزان، معلمان، مشاوران مدرسه و متخصصان روانشناسی تربیتی شهر تهران بودند که با روش نمونهگیری هدفمند و با رعایت اصل تنوع انتخاب شدند. دادهها از طریق مصاحبههای نیمهساختاریافته گردآوری شد و فرایند مصاحبه تا رسیدن به اشباع نظری ادامه یافت. هر مصاحبه بین ۳۵ تا ۶۵ دقیقه طول کشید. متن مصاحبهها پس از پیادهسازی، چندین بار مطالعه و سپس با استفاده از نرمافزار NVivo کدگذاری شد. تحلیل دادهها بر اساس مراحل تحلیل مضمون شامل آشنایی با دادهها، تولید کدهای اولیه، جستوجوی مضامین، بازبینی مضامین، نامگذاری مضامین و تدوین گزارش نهایی انجام گرفت. برای افزایش اعتبار یافتهها از بازبینی مشارکتکنندگان، توافق میان کدگذاران، یادداشتبرداری تحلیلی و بررسی همتای پژوهشی استفاده شد. تحلیل دادهها به استخراج چهار مقوله اصلی منجر شد: «خودآگاهی بازتابی و شناخت هیجانها»، «سواد همدلانه و درک دیدگاه دیگران»، «مسئولیتپذیری اجتماعی و کنش اخلاقی در مدرسه» و «الزامات اجرایی بسته مداخلهای مدرسهمحور». بر اساس این مقولات، بستهای دهجلسهای طراحی شد که شامل فعالیتهایی مانند نقشه هیجان، روایت موقعیتهای تعارض، تمرین گوشدادن فعال، نقشآفرینی همدلانه، تحلیل پیامد رفتار، پروژههای کوچک مسئولیت اجتماعی و بازاندیشی گروهی بود. یافتهها نشان دادند که مداخله مدرسهمحور باید از آموزش مستقیم فراتر رود و در قالب تجربه، گفتوگو، بازخورد، مشارکت گروهی و پیوند با زندگی روزمره مدرسه اجرا شود. نتایج پژوهش نشان داد که ارتقای خودآگاهی، همدلی و مسئولیتپذیری اجتماعی دانشآموزان مستلزم بستهای چندبعدی، فعال، زمینهمند و مبتنی بر مشارکت مدرسه است. بسته پیشنهادی میتواند بهعنوان چارچوبی کاربردی برای مداخلات یادگیری اجتماعی ـ هیجانی در مدارس متوسطه استفاده شود و زمینه توسعه مهارتهای فردی، بینفردی و اجتماعی دانشآموزان را فراهم سازد.
دانلودها
مراجع
Braun, V., & Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77–101. https://doi.org/10.1191/1478088706qp063oa
Collaborative for Academic, Social, and Emotional Learning. (2024). What is the CASEL framework? CASEL. https://casel.org/fundamentals-of-sel/what-is-the-casel-framework/
Creswell, J. W., & Poth, C. N. (2018). Qualitative inquiry and research design: Choosing among five approaches (4th ed.). SAGE Publications.
Durlak, J. A., Weissberg, R. P., Dymnicki, A. B., Taylor, R. D., & Schellinger, K. B. (2011). The impact of enhancing students’ social and emotional learning: A meta-analysis of school-based universal interventions. Child Development, 82(1), 405–432. https://doi.org/10.1111/j.1467-8624.2010.01564.x
Eisenberg, N., Spinrad, T. L., & Knafo-Noam, A. (2015). Prosocial development. In M. E. Lamb & C. G. Coll (Eds.), Handbook of child psychology and developmental science: Socioemotional processes (7th ed., pp. 610–656). Wiley.
Guest, G., Bunce, A., & Johnson, L. (2006). How many interviews are enough? An experiment with data saturation and variability. Field Methods, 18(1), 59–82. https://doi.org/10.1177/1525822X05279903
Hoffman, M. L. (2000). Empathy and moral development: Implications for caring and justice. Cambridge University Press.
Hsieh, H. F., & Shannon, S. E. (2005). Three approaches to qualitative content analysis. Qualitative Health Research, 15(9), 1277–1288. https://doi.org/10.1177/1049732305276687
Lawson, G. M., McKenzie, M. E., Becker, K. D., Selby, L., & Hoover, S. A. (2019). The core components of evidence-based social emotional learning programs. Prevention Science, 20(4), 457–467. https://doi.org/10.1007/s11121-018-0953-y
OECD. (2024). Social and emotional skills for better lives: Findings from the OECD Survey on Social and Emotional Skills 2023. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/35ca7b7c-en
Schonert-Reichl, K. A. (2017). Social and emotional learning and teachers. The Future of Children, 27(1), 137–155.
Schonert-Reichl, K. A., Oberle, E., Lawlor, M. S., Abbott, D., Thomson, K., Oberlander, T. F., & Diamond, A. (2015). Enhancing cognitive and social-emotional development through a simple-to-administer mindfulness-based school program for elementary school children: A randomized controlled trial. Developmental Psychology, 51(1), 52–66. https://doi.org/10.1037/a0038454
Silke, C., Brady, B., Boylan, C., & Dolan, P. (2024). Activating social empathy: An evaluation of a school-based social and emotional learning programme for adolescents. Social Sciences & Humanities Open, 9, 100788. https://doi.org/10.1016/j.ssaho.2023.100788
Taylor, R. D., Oberle, E., Durlak, J. A., & Weissberg, R. P. (2017). Promoting positive youth development through school-based social and emotional learning interventions: A meta-analysis of follow-up effects. Child Development, 88(4), 1156–1171. https://doi.org/10.1111/cdev.12864