بررسی نقش آموزش تفکر انتقادی در توسعه هویت شناختی، استقلال فکری و مسئولیت‌پذیری تحصیلی دانش‌آموزان

نویسندگان

  • آوا سادات کمالی فر گروه روان‌شناسی مدرسه، دانشگاه تهران، تهران، ایران نویسنده
  • محمد جواد رضایی نیا گروه روان‌شناسی مدرسه، دانشگاه تهران، تهران، ایران
  • علی رضا طاهری مجد گروه روان‌شناسی مدرسه، دانشگاه تهران، تهران، ایران نویسنده

کلمات کلیدی:

تفکر انتقادی, هویت شناختی, استقلال فکری, مسئولیت‌پذیری تحصیلی, دانش‌آموزان, تحلیل مضمون

چکیده

هدف پژوهش حاضر تبیین نقش آموزش تفکر انتقادی در شکل‌گیری هویت شناختی، تقویت استقلال فکری و ارتقای مسئولیت‌پذیری تحصیلی دانش‌آموزان دوره متوسطه شهر تهران بود. این پژوهش با رویکرد کیفی و روش تحلیل مضمون انجام شد. مشارکت‌کنندگان شامل ۲۴ دانش‌آموز دوره متوسطه دوم شهر تهران بودند که به شیوه نمونه‌گیری هدفمند انتخاب شدند. معیار ورود به مطالعه، تجربه حضور در کلاس‌ها یا فعالیت‌های آموزشی مبتنی بر پرسشگری، گفت‌وگوی استدلالی، تحلیل شواهد، حل مسئله و ارزیابی دیدگاه‌های مختلف بود. داده‌ها تنها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته گردآوری شد و فرایند مصاحبه تا دستیابی به اشباع نظری ادامه یافت؛ به‌گونه‌ای که اشباع اولیه در مصاحبه بیست‌ویکم حاصل شد و سه مصاحبه پایانی برای اطمینان از پایداری مضامین انجام گرفت. مصاحبه‌ها پس از ضبط، پیاده‌سازی و چندبارخوانی، با استفاده از نرم‌افزار NVivo و بر اساس مراحل تحلیل مضمون کدگذاری شدند. تحلیل داده‌ها به استخراج چهار مقوله اصلی منجر شد: «گذار از یادگیری پذیرنده به هویت شناختی پرسشگر»، «تقویت استقلال فکری و کاهش وابستگی به اقتدار بیرونی»، «تبدیل مسئولیت‌پذیری تحصیلی از تکلیف‌محوری به عاملیت یادگیرنده»، و «نقش فضای گفت‌وگویی کلاس در جرئت‌ورزی شناختی». مشارکت‌کنندگان تجربه آموزش تفکر انتقادی را زمینه‌ای برای بازاندیشی در باورهای درسی، سنجش اعتبار منابع، طرح پرسش‌های مستقل، پذیرش پیامدهای انتخاب‌های تحصیلی و مشارکت فعال‌تر در فرایند یادگیری توصیف کردند. یافته‌ها نشان داد آموزش تفکر انتقادی، زمانی که به‌صورت صریح، گفت‌وگومحور و مبتنی بر مسائل واقعی اجرا شود، می‌تواند از سطح یک مهارت شناختی فراتر رود و به بازسازی رابطه دانش‌آموز با دانش، معلم، تکلیف و خودِ یادگیرنده منجر شود. بر این اساس، ادغام نظام‌مند تفکر انتقادی در برنامه درسی، ارزشیابی و شیوه تدریس معلمان می‌تواند به توسعه هویت شناختی، استقلال فکری و مسئولیت‌پذیری تحصیلی دانش‌آموزان کمک کند.

دانلودها

دسترسی به دانلود اطلاعات مقدور نیست.

مراجع

Abrami, P. C., Bernard, R. M., Borokhovski, E., Waddington, D. I., Wade, C. A., & Persson, T. (2015). Strategies for teaching students to think critically: A meta-analysis. Review of Educational Research, 85(2), 275–314. doi:10.3102/0034654314551063

Baxter Magolda, M. B. (2001). Making their own way: Narratives for transforming higher education to promote self-development. Stylus.

Baxter Magolda, M. B. (2007). Self-authorship: The foundation for twenty-first-century education. New Directions for Teaching and Learning, 2007(109), 69–83. doi:10.1002/tl.266

Braun, V., & Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77–101. doi:10.1191/1478088706qp063oa

Deci, E. L., & Ryan, R. M. (2000). The “what” and “why” of goal pursuits: Human needs and the self-determination of behavior. Psychological Inquiry, 11(4), 227–268. doi:10.1207/S15327965PLI1104_01

Dewey, J. (1933). How we think: A restatement of the relation of reflective thinking to the educative process. D. C. Heath.

Ennis, R. H. (1985). A logical basis for measuring critical thinking skills. Educational Leadership, 43(2), 44–48.

Facione, P. A. (1990). Critical thinking: A statement of expert consensus for purposes of educational assessment and instruction—The Delphi report. California Academic Press.

Freire, P. (2000). Pedagogy of the oppressed (30th anniversary ed.). Continuum. Original work published 1970.

Guest, G., Bunce, A., & Johnson, L. (2006). How many interviews are enough? An experiment with data saturation and variability. Field Methods, 18(1), 59–82. doi:10.1177/1525822X05279903

Halpern, D. F. (1998). Teaching critical thinking for transfer across domains: Dispositions, skills, structure training, and metacognitive monitoring. American Psychologist, 53(4), 449–455. doi:10.1037/0003-066X.53.4.449

King, P. M., & Kitchener, K. S. (1994). Developing reflective judgment: Understanding and promoting intellectual growth and critical thinking in adolescents and adults. Jossey-Bass.

Kuhn, D. (1999). A developmental model of critical thinking. Educational Researcher, 28(2), 16–26. doi:10.3102/0013189X028002016

Lincoln, Y. S., & Guba, E. G. (1985). Naturalistic inquiry. Sage.

Marin, L. M., & Halpern, D. F. (2011). Pedagogy for developing critical thinking in adolescents: Explicit instruction produces greatest gains. Thinking Skills and Creativity, 6(1), 1–13. doi:10.1016/j.tsc.2010.08.002

Mezirow, J. (1991). Transformative dimensions of adult learning. Jossey-Bass.

Mezirow, J. (1997). Transformative learning: Theory to practice. New Directions for Adult and Continuing Education, 1997(74), 5–12. doi:10.1002/ace.7401

Paul, R., & Elder, L. (2020). The miniature guide to critical thinking concepts and tools (8th ed.). Rowman & Littlefield.

Perry, W. G. (1970). Forms of intellectual and ethical development in the college years: A scheme. Holt, Rinehart & Winston.

Ryan, R. M., & Deci, E. L. (2000). Self-determination theory and the facilitation of intrinsic motivation, social development, and well-being. American Psychologist, 55(1), 68–78. doi:10.1037/0003-066X.55.1.68

Zimmerman, B. J. (2002). Becoming a self-regulated learner: An overview. Theory Into Practice, 41(2), 64–70. doi:10.1207/S15430421TIP4102_2

دانلودها

گاه‌شمار انتشار

چاپ شده

شماره

نوع مقاله

Articles

نحوه استناد به مقاله

کمالی فر آ. س. ., رضایی نیا م. ج. ., & طاهری مجد ع. ر. . (1405). بررسی نقش آموزش تفکر انتقادی در توسعه هویت شناختی، استقلال فکری و مسئولیت‌پذیری تحصیلی دانش‌آموزان. روان‌شناسی، آموزش و توسعه انسانی در مدارس, 2(1), 58-71. https://jehds.com/index.php/jehds/article/view/44