روان‌شناسی، آموزش و توسعه انسانی در مدارس 2 پیاپی 7 1405 02 01 Examining the Role of Critical Thinking Education in Developing Students’ Cognitive Identity, Intellectual Autonomy, and Academic Responsibility بررسی نقش آموزش تفکر انتقادی در توسعه هویت شناختی، استقلال فکری و مسئولیت‌پذیری تحصیلی دانش‌آموزان 58 71 EN آوا سادات کمالی فر گروه روان‌شناسی مدرسه، دانشگاه تهران، تهران، ایران محمد جواد رضایی نیا گروه روان‌شناسی مدرسه، دانشگاه تهران، تهران، ایران علی رضا طاهری مجد گروه روان‌شناسی مدرسه، دانشگاه تهران، تهران، ایران Journal Article <p>This study aimed to explain the role of critical thinking education in developing cognitive identity, intellectual autonomy, and academic responsibility among secondary school students in Tehran. This study employed a qualitative design using thematic analysis. The participants were 24 upper-secondary school students from Tehran, selected through purposive sampling. Inclusion criteria included prior experience with classroom activities emphasizing questioning, argumentative dialogue, evidence evaluation, problem solving, and consideration of multiple perspectives. Data were collected exclusively through semi-structured interviews. Interviews continued until theoretical saturation was achieved; initial saturation occurred at the twenty-first interview, and three additional interviews were conducted to confirm the stability of the emerging themes. All interviews were audio-recorded, transcribed verbatim, reviewed several times, and analyzed using NVivo software. The analytic process involved open coding, code comparison, theme development, theme refinement, and interpretive integration. Data analysis led to the identification of four main categories: “transition from receptive learning to a questioning cognitive identity,” “strengthening intellectual autonomy and reducing dependence on external authority,” “transforming academic responsibility from task compliance to learner agency,” and “the role of dialogic classroom climate in cognitive assertiveness.” Participants described critical thinking education as an experience that helped them reconsider academic beliefs, evaluate the credibility of information sources, formulate independent questions, accept the consequences of their academic decisions, and participate more actively in learning processes. The findings suggest that critical thinking education, when implemented explicitly, dialogically, and through authentic problems, can go beyond the acquisition of cognitive skills and reshape students’ relationship with knowledge, teachers, assignments, and themselves as learners. Therefore, systematic integration of critical thinking into curriculum design, assessment practices, and teachers’ pedagogical strategies may contribute to the development of cognitive identity, intellectual autonomy, and academic responsibility among students.</p> <p>هدف پژوهش حاضر تبیین نقش آموزش تفکر انتقادی در شکل‌گیری هویت شناختی، تقویت استقلال فکری و ارتقای مسئولیت‌پذیری تحصیلی دانش‌آموزان دوره متوسطه شهر تهران بود. این پژوهش با رویکرد کیفی و روش تحلیل مضمون انجام شد. مشارکت‌کنندگان شامل ۲۴ دانش‌آموز دوره متوسطه دوم شهر تهران بودند که به شیوه نمونه‌گیری هدفمند انتخاب شدند. معیار ورود به مطالعه، تجربه حضور در کلاس‌ها یا فعالیت‌های آموزشی مبتنی بر پرسشگری، گفت‌وگوی استدلالی، تحلیل شواهد، حل مسئله و ارزیابی دیدگاه‌های مختلف بود. داده‌ها تنها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته گردآوری شد و فرایند مصاحبه تا دستیابی به اشباع نظری ادامه یافت؛ به‌گونه‌ای که اشباع اولیه در مصاحبه بیست‌ویکم حاصل شد و سه مصاحبه پایانی برای اطمینان از پایداری مضامین انجام گرفت. مصاحبه‌ها پس از ضبط، پیاده‌سازی و چندبارخوانی، با استفاده از نرم‌افزار NVivo و بر اساس مراحل تحلیل مضمون کدگذاری شدند. تحلیل داده‌ها به استخراج چهار مقوله اصلی منجر شد: «گذار از یادگیری پذیرنده به هویت شناختی پرسشگر»، «تقویت استقلال فکری و کاهش وابستگی به اقتدار بیرونی»، «تبدیل مسئولیت‌پذیری تحصیلی از تکلیف‌محوری به عاملیت یادگیرنده»، و «نقش فضای گفت‌وگویی کلاس در جرئت‌ورزی شناختی». مشارکت‌کنندگان تجربه آموزش تفکر انتقادی را زمینه‌ای برای بازاندیشی در باورهای درسی، سنجش اعتبار منابع، طرح پرسش‌های مستقل، پذیرش پیامدهای انتخاب‌های تحصیلی و مشارکت فعال‌تر در فرایند یادگیری توصیف کردند. یافته‌ها نشان داد آموزش تفکر انتقادی، زمانی که به‌صورت صریح، گفت‌وگومحور و مبتنی بر مسائل واقعی اجرا شود، می‌تواند از سطح یک مهارت شناختی فراتر رود و به بازسازی رابطه دانش‌آموز با دانش، معلم، تکلیف و خودِ یادگیرنده منجر شود. بر این اساس، ادغام نظام‌مند تفکر انتقادی در برنامه درسی، ارزشیابی و شیوه تدریس معلمان می‌تواند به توسعه هویت شناختی، استقلال فکری و مسئولیت‌پذیری تحصیلی دانش‌آموزان کمک کند.</p> https://jehds.com/index.php/jehds/article/download/44/41