تبیین اثرات روان‌شناختی برچسب‌زنی تحصیلی در مدارس بر عزت‌نفس، انگیزش و مسیر رشد دانش‌آموزان

نویسندگان

  • شیوا حسینی گروه روان‌شناسی بالینی کودک و نوجوان، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران نویسنده
  • سید علی اکبر احمدی گروه روان‌شناسی بالینی کودک و نوجوان، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران نویسنده
  • نرگس هاشمی گروه روان‌شناسی بالینی کودک و نوجوان، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران

کلمات کلیدی:

باورهای برچسب‌زنی تحصیلی, عزت‌نفس, انگیزش تحصیلی, خودپنداره تحصیلی, دانش‌آموزان, پژوهش کیفی

چکیده

هدف پژوهش حاضر تبیین تجربه زیسته دانش‌آموزان از برچسب‌زنی تحصیلی در مدرسه و شناسایی پیامدهای روان‌شناختی آن بر عزت‌نفس، انگیزش تحصیلی و مسیر رشد فردی ـ آموزشی آنان بود. این پژوهش با رویکرد کیفی و روش تحلیل مضمون انجام شد. مشارکت‌کنندگان شامل 24 دانش‌آموز دوره متوسطه اول و دوم شهر تهران بودند که به‌صورت هدفمند و با راهبرد حداکثر تنوع از مدارس دولتی و غیردولتی انتخاب شدند. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته فردی گردآوری شد. فرایند مصاحبه تا دستیابی به اشباع نظری ادامه یافت؛ اشباع در مصاحبه بیست‌ویکم حاصل شد و سه مصاحبه تکمیلی برای اطمینان از کفایت مفهومی انجام گرفت. داده‌ها پس از پیاده‌سازی کامل، با استفاده از نرم‌افزار NVivo و بر اساس مراحل کدگذاری باز، طبقه‌بندی کدها، استخراج مضامین فرعی و تدوین مضامین اصلی تحلیل شدند. برای افزایش اعتبار یافته‌ها از بازبینی مشارکت‌کنندگان، مرور همتایان، یادداشت‌برداری تحلیلی و مقایسه مستمر داده‌ها استفاده شد. تحلیل داده‌ها به استخراج پنج مقوله اصلی انجامید: درونی‌سازی برچسب و تضعیف ارزشمندی خود، دگرگونی انگیزش تحصیلی، بازتولید انتظارات در تعاملات مدرسه‌ای، تغییر مسیر رشد و انتخاب‌های آینده، و راهبردهای مقابله و بازسازی هویت تحصیلی. یافته‌ها نشان دادند که برچسب‌هایی نظیر «ضعیف»، «تنبل»، «بی‌استعداد»، «دردسرساز» و حتی «شاگرد ممتاز» می‌توانند برداشت دانش‌آموز از توانایی، شایستگی و آینده خود را تغییر دهند. برخی دانش‌آموزان پس از دریافت برچسب‌های منفی دچار اجتناب، اضطراب عملکرد، کاهش مشارکت کلاسی و افت امید تحصیلی شدند؛ در مقابل، برخی برچسب‌های مثبت نیز با فشار کمال‌گرایانه، ترس از شکست و محدود شدن هویت فردی همراه بود. برچسب‌زنی تحصیلی صرفاً یک کنش زبانی ساده نیست، بلکه سازوکاری روانی ـ اجتماعی است که از طریق انتظارات معلم، مقایسه همسالان، خودپنداره تحصیلی و کیفیت بازخورد، مسیر انگیزشی و رشدی دانش‌آموزان را شکل می‌دهد. کاهش پیامدهای آسیب‌زای آن مستلزم آموزش معلمان، بازنگری در نظام ارزشیابی، استفاده از بازخوردهای رشدمدار و ایجاد فرهنگ مدرسه‌ای مبتنی بر احترام، انعطاف‌پذیری و امکان تغییر است.

دانلودها

دسترسی به دانلود اطلاعات مقدور نیست.

مراجع

Bandura, A. (1997). Self-efficacy: The exercise of control. W. H. Freeman.

Becker, H. S. (1963). Outsiders: Studies in the sociology of deviance. Free Press.

Braun, V., & Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77–101. https://doi.org/10.1191/1478088706qp063oa

Brinkmann, S., & Kvale, S. (2015). InterViews: Learning the craft of qualitative research interviewing (3rd ed.). Sage.

Covington, M. V. (2000). Goal theory, motivation, and school achievement: An integrative review. Annual Review of Psychology, 51, 171–200. https://doi.org/10.1146/annurev.psych.51.1.171

Deci, E. L., & Ryan, R. M. (2000). The “what” and “why” of goal pursuits: Human needs and the self-determination of behavior. Psychological Inquiry, 11(4), 227–268. https://doi.org/10.1207/S15327965PLI1104_01

Dweck, C. S. (2006). Mindset: The new psychology of success. Random House.

Eccles, J. S., & Wigfield, A. (2002). Motivational beliefs, values, and goals. Annual Review of Psychology, 53, 109–132. https://doi.org/10.1146/annurev.psych.53.100901.135153

Feng, Q., & Wang, X. (2018). The psychological effects of academic labeling: The case of class tracks. Journal of Comparative Economics, 46(2), 568–581. https://doi.org/10.1016/j.jce.2017.10.004

Festinger, L. (1954). A theory of social comparison processes. Human Relations, 7(2), 117–140. https://doi.org/10.1177/001872675400700202

Furrer, C., & Skinner, E. (2003). Sense of relatedness as a factor in children’s academic engagement and performance. Journal of Educational Psychology, 95(1), 148–162. https://doi.org/10.1037/0022-0663.95.1.148

Gentrup, S., Lorenz, G., Kristen, C., & Kogan, I. (2020). Self-fulfilling prophecies in the classroom: Teacher expectations, teacher feedback and student achievement. Learning and Instruction, 66, 101296. https://doi.org/10.1016/j.learninstruc.2019.101296

Jussim, L., & Harber, K. D. (2005). Teacher expectations and self-fulfilling prophecies: Knowns and unknowns, resolved and unresolved controversies. Personality and Social Psychology Review, 9(2), 131–155. https://doi.org/10.1207/s15327957pspr0902_3

Lincoln, Y. S., & Guba, E. G. (1985). Naturalistic inquiry. Sage.

Marsh, H. W., & Craven, R. G. (2006). Reciprocal effects of self-concept and performance from a multidimensional perspective. Perspectives on Psychological Science, 1(2), 133–163. https://doi.org/10.1111/j.1745-6916.2006.00010.x

Papay, J. P., Murnane, R. J., & Willett, J. B. (2016). The impact of test-score labels on human-capital investment decisions. Journal of Human Resources, 51(2), 357–388. https://doi.org/10.3368/jhr.51.2.0713-5837R

Ritchie, J., Lewis, J., McNaughton Nicholls, C., & Ormston, R. (Eds.). (2014). Qualitative research practice: A guide for social science students and researchers (2nd ed.). Sage.

Rosenberg, M. (1965). Society and the adolescent self-image. Princeton University Press.

Rosenthal, R., & Jacobson, L. (1968). Pygmalion in the classroom: Teacher expectation and pupils’ intellectual development. Holt, Rinehart & Winston.

Shifrer, D. (2013). Stigma of a label: Educational expectations for high school students labeled with learning disabilities. Journal of Health and Social Behavior, 54(4), 462–480. https://doi.org/10.1177/0022146513503346

Yeager, D. S., & Dweck, C. S. (2012). Mindsets that promote resilience: When students believe that personal characteristics can be developed. Educational Psychologist, 47(4), 302–314. https://doi.org/10.1080/00461520.2012.722805

دانلودها

گاه‌شمار انتشار

چاپ شده

شماره

نوع مقاله

Articles

نحوه استناد به مقاله

حسینی ش., احمدی س. ع. ا. ., & هاشمی ن. (1404). تبیین اثرات روان‌شناختی برچسب‌زنی تحصیلی در مدارس بر عزت‌نفس، انگیزش و مسیر رشد دانش‌آموزان. روان‌شناسی، آموزش و توسعه انسانی در مدارس, 1(5), 71-85. https://jehds.com/index.php/jehds/article/view/31