تحلیل نقش برنامه درسی پنهان در شکلگیری خودپنداره تحصیلی و هویت اجتماعی دانشآموزان
کلمات کلیدی:
برنامه درسی پنهان, خودپنداره تحصیلی, هویت اجتماعی, دانشآموزان, تحلیل مضمون, تهرانچکیده
هدف پژوهش حاضر تبیین نقش برنامه درسی پنهان در شکلگیری خودپنداره تحصیلی و هویت اجتماعی دانشآموزان دوره متوسطه شهر تهران بود. این پژوهش با رویکرد کیفی و روش تحلیل مضمون انجام شد. مشارکتکنندگان شامل 24 دانشآموز دوره متوسطه اول و دوم شهر تهران بودند که با روش نمونهگیری هدفمند و با رعایت حداکثر تنوع از نظر جنسیت، پایه تحصیلی، نوع مدرسه و منطقه آموزشی انتخاب شدند. دادهها صرفاً از طریق مصاحبههای نیمهساختاریافته گردآوری شد و فرایند مصاحبهها تا دستیابی به اشباع نظری ادامه یافت. هر مصاحبه بین 35 تا 60 دقیقه به طول انجامید. دادهها پس از پیادهسازی کلمهبهکلمه، با استفاده از نرمافزار NVivo و بر اساس مراحل تحلیل مضمون شامل آشنایی با دادهها، کدگذاری اولیه، جستوجوی مضامین، بازبینی مضامین، تعریف و نامگذاری مضامین و گزارش نهایی تحلیل شدند. تحلیل دادهها به استخراج پنج مقوله اصلی منجر شد: «قواعد نامرئی ارزشگذاری تحصیلی»، «برچسبزنی و مقایسههای پنهان»، «انضباط، اطاعت و سکوت نهادی»، «فرهنگ همسالان و مرزبندیهای تعلق» و «بهرسمیتشناسی، مشارکت و دیدهشدن». یافتهها نشان داد برنامه درسی پنهان از طریق شیوههای غیررسمی تعامل معلمان، نحوه توزیع توجه، الگوهای تشویق و تنبیه، معیارهای نانوشته موفقیت و مناسبات همسالان، ادراک دانشآموزان از توانایی تحصیلی و جایگاه اجتماعی خود را شکل میدهد. دانشآموزانی که بیشتر تجربه دیدهشدن، مشارکت و احترام داشتند، خودپنداره تحصیلی مثبتتر و احساس تعلق اجتماعی قویتری گزارش کردند؛ در مقابل، تجربه طرد، مقایسه منفی و سکوت اجباری با احساس ناتوانی، بیگانگی و هویت تحصیلی شکننده همراه بود. برنامه درسی پنهان صرفاً مجموعهای از پیامهای ضمنی در مدرسه نیست، بلکه سازوکاری اثرگذار در تولید یا تضعیف خودپنداره تحصیلی و هویت اجتماعی دانشآموزان است. توجه نظاممند به کیفیت روابط مدرسهای، عدالت در تعاملات، مشارکت دانشآموزان و بازاندیشی در فرهنگ پنهان مدرسه میتواند به تقویت خودباوری تحصیلی، تعلق اجتماعی و رشد هویتی دانشآموزان کمک کند.
دانلودها
مراجع
Apple, M. W. (1979). Ideology and curriculum. Routledge & Kegan Paul.
Bowles, S., & Gintis, H. (1976). Schooling in capitalist America: Educational reform and the contradictions of economic life. Basic Books.
Braun, V., & Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77–101. doi: 10.1191/1478088706qp063oa
Creswell, J. W., & Poth, C. N. (2018). Qualitative inquiry and research design: Choosing among five approaches (4th ed.). SAGE Publications.
Dhakal, K. (2022). NVivo. Journal of the Medical Library Association, 110(2), 270–272. doi: 10.5195/jmla.2022.1271
Eccles, J. S., & Roeser, R. W. (2011). Schools as developmental contexts during adolescence. Journal of Research on Adolescence, 21(1), 225–241. doi: 10.1111/j.1532-7795.2010.00725.x
Giroux, H. A., & Penna, A. N. (1979). Social education in the classroom: The dynamics of the hidden curriculum. Theory & Research in Social Education, 7(1), 21–42. doi: 10.1080/00933104.1979.10506048
Goodenow, C. (1993). The psychological sense of school membership among adolescents: Scale development and educational correlates. Psychology in the Schools, 30(1), 79–90. doi: 10.1002/1520-6807(199301)30:1<79::AID-PITS2310300113>3.0.CO;2-X
Hattie, J. (1992). Self-concept. Lawrence Erlbaum Associates.
Jackson, P. W. (1968). Life in classrooms. Holt, Rinehart and Winston.
Lincoln, Y. S., & Guba, E. G. (1985). Naturalistic inquiry. SAGE Publications.
Marsh, H. W. (1987). The big-fish-little-pond effect on academic self-concept. Journal of Educational Psychology, 79(3), 280–295. doi: 10.1037/0022-0663.79.3.280
Marsh, H. W., & Craven, R. G. (2006). Reciprocal effects of self-concept and performance from a multidimensional perspective. Perspectives on Psychological Science, 1(2), 133–163. doi: 10.1111/j.1745-6916.2006.00010.x
Osterman, K. F. (2000). Students’ need for belonging in the school community. Review of Educational Research, 70(3), 323–367. doi: 10.3102/00346543070003323
Oyserman, D., Bybee, D., & Terry, K. (2006). Possible selves and academic outcomes: How and when possible selves impel action. Journal of Personality and Social Psychology, 91(1), 188–204. doi: 10.1037/0022-3514.91.1.188
Shavelson, R. J., Hubner, J. J., & Stanton, G. C. (1976). Self-concept: Validation of construct interpretations. Review of Educational Research, 46(3), 407–441. doi: 10.3102/00346543046003407
Tajfel, H., & Turner, J. C. (1979). An integrative theory of intergroup conflict. In W. G. Austin & S. Worchel (Eds.), The social psychology of intergroup relations (pp. 33–47). Brooks/Cole.