روان‌شناسی، آموزش و توسعه انسانی در مدارس 1 پیاپی 4 1404 08 01 Analyzing the Role of the Hidden Curriculum in the Formation of Students’ Academic Self-Concept and Social Identity تحلیل نقش برنامه درسی پنهان در شکل‌گیری خودپنداره تحصیلی و هویت اجتماعی دانش‌آموزان 15 28 EN محمد جواد صفری گروه مدیریت آموزشی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران آیدا حسینی نژاد گروه مدیریت آموزشی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران امیر علی مرادی گروه مدیریت آموزشی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران Journal Article <p>This study aimed to explain the role of the hidden curriculum in shaping students’ academic self-concept and social identity in secondary schools in Tehran. This qualitative study employed a thematic analysis approach. The participants were 24 lower- and upper-secondary school students from Tehran, selected through purposive sampling with maximum variation in gender, grade level, school type, and educational district. Data were collected exclusively through semi-structured interviews, and interviewing continued until theoretical saturation was achieved. Each interview lasted approximately 35 to 60 minutes. After verbatim transcription, the data were analyzed using NVivo software following the main phases of thematic analysis: familiarization with the data, initial coding, searching for themes, reviewing themes, defining and naming themes, and producing the final report. Data analysis led to the identification of five main categories: “invisible rules of academic valuing,” “labeling and hidden comparisons,” “discipline, obedience, and institutional silence,” “peer culture and boundaries of belonging,” and “recognition, participation, and being seen.” The findings indicated that the hidden curriculum shapes students’ perceptions of their academic abilities and social position through informal teacher interactions, unequal distribution of attention, implicit reward and punishment systems, unwritten standards of success, and peer relations. Students who experienced recognition, participation, and respect reported a more positive academic self-concept and stronger social belonging. Conversely, experiences of exclusion, negative comparison, and enforced silence were associated with academic self-doubt, alienation, and fragile educational identity. The hidden curriculum is not merely a set of implicit messages within school life; rather, it functions as a powerful mechanism that may either strengthen or undermine students’ academic self-concept and social identity. Systematic attention to school relationships, interactional justice, student participation, and the hidden culture of schooling can support academic self-belief, social belonging, and identity development among students.</p> <p>هدف پژوهش حاضر تبیین نقش برنامه درسی پنهان در شکل‌گیری خودپنداره تحصیلی و هویت اجتماعی دانش‌آموزان دوره متوسطه شهر تهران بود. این پژوهش با رویکرد کیفی و روش تحلیل مضمون انجام شد. مشارکت‌کنندگان شامل 24 دانش‌آموز دوره متوسطه اول و دوم شهر تهران بودند که با روش نمونه‌گیری هدفمند و با رعایت حداکثر تنوع از نظر جنسیت، پایه تحصیلی، نوع مدرسه و منطقه آموزشی انتخاب شدند. داده‌ها صرفاً از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته گردآوری شد و فرایند مصاحبه‌ها تا دستیابی به اشباع نظری ادامه یافت. هر مصاحبه بین 35 تا 60 دقیقه به طول انجامید. داده‌ها پس از پیاده‌سازی کلمه‌به‌کلمه، با استفاده از نرم‌افزار NVivo و بر اساس مراحل تحلیل مضمون شامل آشنایی با داده‌ها، کدگذاری اولیه، جست‌وجوی مضامین، بازبینی مضامین، تعریف و نام‌گذاری مضامین و گزارش نهایی تحلیل شدند. تحلیل داده‌ها به استخراج پنج مقوله اصلی منجر شد: «قواعد نامرئی ارزش‌گذاری تحصیلی»، «برچسب‌زنی و مقایسه‌های پنهان»، «انضباط، اطاعت و سکوت نهادی»، «فرهنگ همسالان و مرزبندی‌های تعلق» و «به‌رسمیت‌شناسی، مشارکت و دیده‌شدن». یافته‌ها نشان داد برنامه درسی پنهان از طریق شیوه‌های غیررسمی تعامل معلمان، نحوه توزیع توجه، الگوهای تشویق و تنبیه، معیارهای نانوشته موفقیت و مناسبات همسالان، ادراک دانش‌آموزان از توانایی تحصیلی و جایگاه اجتماعی خود را شکل می‌دهد. دانش‌آموزانی که بیشتر تجربه دیده‌شدن، مشارکت و احترام داشتند، خودپنداره تحصیلی مثبت‌تر و احساس تعلق اجتماعی قوی‌تری گزارش کردند؛ در مقابل، تجربه طرد، مقایسه منفی و سکوت اجباری با احساس ناتوانی، بیگانگی و هویت تحصیلی شکننده همراه بود. برنامه درسی پنهان صرفاً مجموعه‌ای از پیام‌های ضمنی در مدرسه نیست، بلکه سازوکاری اثرگذار در تولید یا تضعیف خودپنداره تحصیلی و هویت اجتماعی دانش‌آموزان است. توجه نظام‌مند به کیفیت روابط مدرسه‌ای، عدالت در تعاملات، مشارکت دانش‌آموزان و بازاندیشی در فرهنگ پنهان مدرسه می‌تواند به تقویت خودباوری تحصیلی، تعلق اجتماعی و رشد هویتی دانش‌آموزان کمک کند.</p> https://jehds.com/index.php/jehds/article/download/21/20