بررسی اثر آموزش مهارتهای تنظیم هیجان بر کاهش رفتارهای پرخطر مدرسهای با نقش تعدیلگر سبک دلبستگی دانشآموزان
کلمات کلیدی:
تنظیم هیجان, رفتارهای پرخطر مدرسهای, سبک دلبستگی, دانشآموزان, پژوهش کیفی, تحلیل مضمون, تهرانچکیده
هدف پژوهش حاضر تبیین تجربه دانشآموزان تهرانی از اثر آموزش مهارتهای تنظیم هیجان بر کاهش رفتارهای پرخطر مدرسهای و واکاوی نقش سبک دلبستگی در شدت، پایداری و نحوه بهکارگیری این مهارتها بود. پژوهش حاضر با رویکرد کیفی و روش تحلیل مضمون انجام شد. مشارکتکنندگان شامل ۲۴ دانشآموز دوره متوسطه دوم شهر تهران بودند که با روش نمونهگیری هدفمند و با لحاظ تنوع جنسیت، پایه تحصیلی، سابقه درگیری با رفتارهای پرخطر مدرسهای و الگوهای دلبستگی انتخاب شدند. دادهها از طریق مصاحبههای نیمهساختاریافته فردی گردآوری شد. فرایند نمونهگیری تا دستیابی به اشباع نظری ادامه یافت؛ اشباع اصلی در مصاحبه بیستویکم حاصل شد و سه مصاحبه تکمیلی برای اطمینان از کفایت دادهها انجام گرفت. دادهها پس از پیادهسازی کامل، با استفاده از نرمافزار NVivo و بر اساس کدگذاری اولیه، محوری و استخراج مضامین تحلیل شدند. برای افزایش اعتبارپذیری از بازبینی مشارکتکنندگان، بازبینی همکار پژوهشی، ثبت مسیر تحلیل و مقایسه مداوم کدها استفاده شد. تحلیل دادهها به استخراج چهار مقوله اصلی انجامید: «بازشناسی هیجان و توقف واکنش تکانشی»، «جایگزینی رفتار پرخطر با راهبردهای مقابلهای سازگارانه»، «نقش روابط دلبستگی در پذیرش یا مقاومت نسبت به آموزش»، و «تغییر ادراک از مدرسه بهعنوان فضای تنظیمگر یا تنشزا». مشارکتکنندگان گزارش کردند که آموزش تنظیم هیجان، بهویژه مهارتهایی مانند نامگذاری هیجان، تنفس کنترلشده، بازسازی شناختی، حل مسئله و درخواست حمایت، موجب کاهش درگیری کلامی، رفتارهای پرخاشگرانه، فرار از کلاس، تقلب، مصرف سیگار یا همراهی با گروههای پرخطر شده است. با این حال، دانشآموزان دارای نشانههای دلبستگی ایمن مهارتها را سریعتر درونیسازی کردند، در حالی که دانشآموزان با الگوهای دلبستگی اضطرابی یا اجتنابی به حمایت بیشتر، تمرین مکرر و رابطه امن با مربی نیاز داشتند. یافتهها نشان داد آموزش مهارتهای تنظیم هیجان میتواند از طریق کاهش واکنشهای تکانشی، افزایش خودآگاهی هیجانی و تقویت راهبردهای مقابلهای، رفتارهای پرخطر مدرسهای را کاهش دهد. با این حال، سبک دلبستگی دانشآموزان نقش مهمی در کیفیت پذیرش، تعمیم و پایداری این مهارتها دارد. بنابراین، برنامههای پیشگیرانه مدرسهمحور باید افزون بر آموزش فردی مهارتها، به کیفیت رابطه دانشآموز با والدین، معلمان و گروه همسالان نیز توجه کنند.
دانلودها
مراجع
Allen, J. P. (2010). The attachment system in adolescence. In J. Cassidy & P. R. Shaver (Eds.), Handbook of attachment: Theory, research, and clinical applications (2nd ed., pp. 419–435). Guilford Press.
Bowlby, J. (1982). Attachment and loss: Vol. 1. Attachment (2nd ed.). Basic Books. Original work published 1969.
Braun, V., & Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77–101. https://doi.org/10.1191/1478088706qp063oa
Brumariu, L. E. (2015). Parent–child attachment and emotion regulation. New Directions for Child and Adolescent Development, 2015(148), 31–45. https://doi.org/10.1002/cad.20098
Charmaz, K. (2014). Constructing grounded theory (2nd ed.). SAGE Publications.
Cooper, M. L., Shaver, P. R., & Collins, N. L. (1998). Attachment styles, emotion regulation, and adjustment in adolescence. Journal of Personality and Social Psychology, 74(5), 1380–1397. https://doi.org/10.1037/0022-3514.74.5.1380
Delgado, E., Serna, C., Martínez, I., & Cruise, E. (2022). Parental attachment and peer relationships in adolescence: A systematic review. International Journal of Environmental Research and Public Health, 19(3), 1064. https://doi.org/10.3390/ijerph19031064
Flykt, M., Vänskä, M., Punamäki, R. L., Heikkilä, L., Tiitinen, A., Lindblom, J., & Poikkeus, P. (2021). Adolescent attachment profiles are associated with mental health and risk-taking behavior. Frontiers in Psychology, 12, 761864. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2021.761864
Gratz, K. L., & Roemer, L. (2004). Multidimensional assessment of emotion regulation and dysregulation. Journal of Psychopathology and Behavioral Assessment, 26(1), 41–54. https://doi.org/10.1023/B:JOBA.0000007455.08539.94
Gross, J. J. (1998). The emerging field of emotion regulation: An integrative review. Review of General Psychology, 2(3), 271–299. https://doi.org/10.1037/1089-2680.2.3.271
Herd, T., King-Casas, B., & Kim-Spoon, J. (2023). Parenting, emotion regulation, and externalizing symptoms as longitudinal predictors of young adult health risk behaviors. Development and Psychopathology, 35(3), 1227–1241. https://doi.org/10.1017/S0954579421001507
Houck, C. D., Barker, D., Hadley, W., Brown, L. K., Lansing, A., Almy, B., & Hancock, E. (2016). An emotion regulation intervention to reduce risk behaviors among at-risk early adolescents. Prevention Science, 17(1), 71–82. https://doi.org/10.1007/s11121-015-0597-0
Lincoln, Y. S., & Guba, E. G. (1985). Naturalistic inquiry. SAGE Publications.
Mikulincer, M., & Shaver, P. R. (2016). Attachment in adulthood: Structure, dynamics, and change (2nd ed.). Guilford Press.
Saldaña, J. (2021). The coding manual for qualitative researchers (4th ed.). SAGE Publications.
Sezer, F., Gürtepe, A., & Aslan, F. (2025). Investigation of attachment, social exclusion, and risky behaviors in adolescents. BMC Psychology, 13, Article 401. https://doi.org/10.1186/s40359-025-02822-w
Zapolski, T. C. B., Smith, G. T., & Settles, R. E. (2016). Pilot study: Implementing a brief DBT skills program in schools to reduce health risk behaviors among early adolescents. Journal of School Nursing, 32(3), 198–204. https://doi.org/10.1177/1059840515602058