تحلیل نقش جوّ روانی ـ اجتماعی مدرسه در پیشبینی فرسودگی تحصیلی دانشآموزان با میانجیگری اضطراب عملکرد و خودکارآمدی تحصیلی
کلمات کلیدی:
جوّ روانی ـ اجتماعی مدرسه, فرسودگی تحصیلی, اضطراب عملکرد, خودکارآمدی تحصیلی, دانشآموزان, پژوهش کیفی, تهرانچکیده
هدف پژوهش حاضر تبیین نقش جوّ روانی ـ اجتماعی مدرسه در شکلگیری فرسودگی تحصیلی دانشآموزان با تمرکز بر سازوکارهای میانجی اضطراب عملکرد و خودکارآمدی تحصیلی بود. این مطالعه با رویکرد کیفی و روش تحلیل مضمون انجام شد. مشارکتکنندگان شامل 24 دانشآموز دوره متوسطه شهر تهران بودند که بهصورت هدفمند و با رعایت تنوع جنسیت، پایه تحصیلی، نوع مدرسه و سطح ادراکشده فشار تحصیلی انتخاب شدند. دادهها فقط از طریق مصاحبههای نیمهساختاریافته گردآوری شد. فرایند نمونهگیری تا رسیدن به اشباع نظری ادامه یافت؛ اشباع در مصاحبه بیستویکم حاصل شد و سه مصاحبه تکمیلی برای اطمینان از پایداری مضامین انجام گرفت. مصاحبهها ضبط، پیادهسازی و با استفاده از نرمافزار NVivo تحلیل شدند. برای افزایش اعتبار یافتهها از بازبینی مشارکتکنندگان، مرور همتای پژوهشی، ثبت یادداشتهای تحلیلی و مقایسه مستمر کدها استفاده شد. تحلیل دادهها به استخراج پنج مقوله اصلی انجامید: «کیفیت روابط حمایتی در مدرسه»، «فرهنگ ارزیابی و اضطراب عملکرد»، «خودکارآمدی تحصیلی بهمثابه سپر روانشناختی»، «مسیرهای تجربه فرسودگی تحصیلی» و «سازوکار ترکیبی اثر جوّ مدرسه بر فرسودگی». یافتهها نشان دادند که جوّ مدرسه زمانی به کاهش فرسودگی کمک میکند که دانشآموزان احساس امنیت روانی، حمایت معلم، تعلق به کلاس و امکان خطا کردن بدون تحقیر داشته باشند. در مقابل، فضای رقابت افراطی، مقایسه مستمر، تهدید نمره و تأکید یکجانبه بر نتیجه، اضطراب عملکرد را تشدید و احساس ناکارآمدی را تقویت میکند. نتایج نشان داد فرسودگی تحصیلی تنها پیامد فشار درسی نیست، بلکه حاصل تعامل میان ساختار عاطفی ـ ارتباطی مدرسه، شیوههای ارزیابی، تجربه اضطراب عملکرد و ادراک دانشآموز از توانایی تحصیلی خویش است. بنابراین، مداخلات مدرسهمحور باید همزمان بر بهبود روابط، اصلاح فرهنگ ارزشیابی، کاهش اضطراب عملکرد و تقویت خودکارآمدی تحصیلی تمرکز کنند
دانلودها
مراجع
Bandura, A. (1997). Self-efficacy: The exercise of control. W. H. Freeman.
Braun, V., & Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77–101. https://doi.org/10.1191/1478088706qp063oa
Charkhabi, M., Abarghuei, M. A., & Hayati, D. (2013). The association of academic burnout with self-efficacy and quality of learning experience among Iranian students. SpringerPlus, 2, 677. https://doi.org/10.1186/2193-1801-2-677
Cohen, J., McCabe, E. M., Michelli, N. M., & Pickeral, T. (2009). School climate: Research, policy, practice, and teacher education. Teachers College Record, 111(1), 180–213. https://doi.org/10.1177/016146810911100108
Creswell, J. W., & Poth, C. N. (2018). Qualitative inquiry and research design: Choosing among five approaches (4th ed.). SAGE Publications.
Guest, G., Bunce, A., & Johnson, L. (2006). How many interviews are enough? An experiment with data saturation and variability. Field Methods, 18(1), 59–82. https://doi.org/10.1177/1525822X05279903
Lincoln, Y. S., & Guba, E. G. (1985). Naturalistic inquiry. SAGE Publications.
Pajares, F. (1996). Self-efficacy beliefs in academic settings. Review of Educational Research, 66(4), 543–578. https://doi.org/10.3102/00346543066004543
Putwain, D. W., & Daly, A. L. (2014). Test anxiety prevalence and gender differences in a sample of English secondary school students. Educational Studies, 40(5), 554–570. https://doi.org/10.1080/03055698.2014.953914
Salmela-Aro, K., Kiuru, N., Leskinen, E., & Nurmi, J. E. (2009). School Burnout Inventory: Reliability and validity. European Journal of Psychological Assessment, 25(1), 48–57. https://doi.org/10.1027/1015-5759.25.1.48
Salmela-Aro, K., & Upadyaya, K. (2014). School burnout and engagement in the context of demands–resources model. British Journal of Educational Psychology, 84(1), 137–151. https://doi.org/10.1111/bjep.12018
Schaufeli, W. B., Martínez, I. M., Marques Pinto, A., Salanova, M., & Bakker, A. B. (2002). Burnout and engagement in university students: A cross-national study. Journal of Cross-Cultural Psychology, 33(5), 464–481. https://doi.org/10.1177/0022022102033005003
Thapa, A., Cohen, J., Guffey, S., & Higgins-D’Alessandro, A. (2013). A review of school climate research. Review of Educational Research, 83(3), 357–385. https://doi.org/10.3102/0034654313483907
Wang, M.-T., & Degol, J. L. (2016). School climate: A review of the construct, measurement, and impact on student outcomes. Educational Psychology Review, 28, 315–352. https://doi.org/10.1007/s10648-015-9319-1
Yu, W., Yao, W., Chen, M., Zhu, H., & Yan, J. (2023). School climate and academic burnout in medical students: A moderated mediation model of collective self-esteem and psychological capital. BMC Psychology, 11, 77. https://doi.org/10.1186/s40359-023-01121-6
Zeidner, M. (1998). Test anxiety: The state of the art. Plenum Press.