مدلیابی کیفی اثر اضطراب امتحان بر عملکرد تحصیلی با نقش میانجی نشخوار فکری و نقش تعدیلگر خودشفقتورزی
کلمات کلیدی:
اضطراب امتحان, عملکرد تحصیلی, نشخوار فکری, خودشفقتورزی, دانشآموزان, تحلیل مضمون, تهرانچکیده
هدف پژوهش حاضر تبیین الگوی تجربهشده اثر اضطراب امتحان بر عملکرد تحصیلی دانشآموزان با تمرکز بر نقش میانجی نشخوار فکری و نقش تعدیلگر خودشفقتورزی بود. این پژوهش با رویکرد کیفی و روش تحلیل مضمون انجام شد. مشارکتکنندگان شامل 24 دانشآموز دوره متوسطه دوم شهر تهران بودند که بهصورت هدفمند و با معیار تجربه اضطراب امتحان، افت یا نوسان عملکرد تحصیلی و توانایی بیان تجربههای فردی انتخاب شدند. دادهها از طریق مصاحبههای نیمهساختاریافته گردآوری شد و فرایند نمونهگیری تا رسیدن به اشباع نظری ادامه یافت؛ اشباع در مصاحبه بیستویکم حاصل شد و سه مصاحبه تکمیلی برای اطمینان از کفایت دادهها انجام گرفت. دادهها با استفاده از نرمافزار NVivo و بر اساس مراحل کدگذاری باز، محوری و مضمونسازی تحلیل شدند. برای افزایش اعتبار یافتهها از بازبینی مشارکتکنندگان، مرور همتای پژوهشی، یادداشتبرداری تحلیلی و مقایسه مستمر دادهها استفاده شد. تحلیل دادهها به استخراج پنج مقوله اصلی انجامید: تجربه تهدیدآمیز امتحان، فعالشدن چرخه نشخوار فکری، اختلال در تمرکز و بازیابی آموختهها، کاهش کارآمدی تحصیلی و نقش محافظتی خودشفقتورزی. یافتهها نشان داد اضطراب امتحان زمانی به افت عملکرد تحصیلی منجر میشود که ذهن دانشآموز درگیر افکار تکرارشونده درباره شکست، قضاوت دیگران، پیامدهای نمره پایین و مقایسه با همسالان شود. در مقابل، خودشفقتورزی از طریق کاهش خودسرزنشگری، افزایش پذیرش هیجانهای منفی، تقویت ذهنآگاهی و تبدیل شکست به تجربه یادگیری، شدت اثر اضطراب و نشخوار فکری بر عملکرد را تعدیل میکند. بر اساس نتایج، اضطراب امتحان بهتنهایی عامل افت تحصیلی نیست، بلکه اثر آن از مسیر نشخوار فکری و تداوم پردازشهای شناختی منفی تشدید میشود. خودشفقتورزی میتواند بهعنوان یک منبع روانشناختی محافظتی در مدارس مورد توجه قرار گیرد و در طراحی برنامههای مداخلهای برای کاهش اضطراب امتحان، کاهش نشخوار فکری و بهبود عملکرد تحصیلی به کار رود.
دانلودها
مراجع
Braun, V., & Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77–101. https://doi.org/10.1191/1478088706qp063oa
Cassady, J. C., & Johnson, R. E. (2002). Cognitive test anxiety and academic performance. Contemporary Educational Psychology, 27(2), 270–295. https://doi.org/10.1006/ceps.2001.1094
Creswell, J. W., & Poth, C. N. (2018). Qualitative inquiry and research design: Choosing among five approaches (4th ed.). SAGE Publications.
Eysenck, M. W., Derakshan, N., Santos, R., & Calvo, M. G. (2007). Anxiety and cognitive performance: Attentional control theory. Emotion, 7(2), 336–353. https://doi.org/10.1037/1528-3542.7.2.336
Hembree, R. (1988). Correlates, causes, effects, and treatment of test anxiety. Review of Educational Research, 58(1), 47–77. https://doi.org/10.3102/00346543058001047
Lincoln, Y. S., & Guba, E. G. (1985). Naturalistic inquiry. SAGE Publications.
Neff, K. D. (2003). The development and validation of a scale to measure self-compassion. Self and Identity, 2(3), 223–250. https://doi.org/10.1080/15298860309027
Neff, K. D., Hsieh, Y. P., & Dejitterat, K. (2005). Self-compassion, achievement goals, and coping with academic failure. Self and Identity, 4(3), 263–287. https://doi.org/10.1080/13576500444000317
Nolen-Hoeksema, S., Wisco, B. E., & Lyubomirsky, S. (2008). Rethinking rumination. Perspectives on Psychological Science, 3(5), 400–424. https://doi.org/10.1111/j.1745-6924.2008.00088.x
Pekrun, R. (2006). The control-value theory of achievement emotions: Assumptions, corollaries, and implications for educational research and practice. Educational Psychology Review, 18(4), 315–341. https://doi.org/10.1007/s10648-006-9029-9
Sarason, I. G. (1984). Stress, anxiety, and cognitive interference: Reactions to tests. Journal of Personality and Social Psychology, 46(4), 929–938. https://doi.org/10.1037/0022-3514.46.4.929
Spielberger, C. D. (1980). Preliminary professional manual for the Test Anxiety Inventory. Consulting Psychologists Press.
von der Embse, N., Jester, D., Roy, D., & Post, J. (2018). Test anxiety effects, predictors, and correlates: A 30-year meta-analytic review. Journal of Affective Disorders, 227, 483–493. https://doi.org/10.1016/j.jad.2017.11.048
Yamasaki, K., Sampei, A., & Miyata, H. (2024). Relationship between rumination, self-compassion, and psychological health among Japanese university students: A cross-sectional study. PLOS ONE, 19(1), e0297691. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0297691