روان‌شناسی، آموزش و توسعه انسانی در مدارس 1 پیاپی 3 1404 06 01 Explaining the Psychological Consequences of Excessive Academic Competition in Schools with Emphasis on Anxiety, Social Comparison, and Reduced Subjective Well-Being تبیین پیامدهای روان‌شناختی رقابت تحصیلی افراطی در مدارس با تأکید بر اضطراب، مقایسه اجتماعی و کاهش بهزیستی ذهنی 72 86 EN امیر حسین رضایی پور گروه روان‌شناسی مدرسه، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران Journal Article <p>This study aimed to explain students’ lived experiences of the psychological consequences of excessive academic competition in schools in Tehran, with a particular focus on academic anxiety, social comparison, and reduced subjective well-being. This qualitative study was conducted using thematic analysis. The participants were 24 upper-secondary school students from Tehran, selected through purposive sampling with maximum variation in gender, grade level, school type, and academic achievement. Data were collected exclusively through semi-structured interviews. Sampling continued until theoretical saturation was achieved; no new theme emerged after the twenty-first interview, and three additional interviews were conducted to confirm and stabilize the thematic structure. Interviews lasted between 35 and 70 minutes. Data analysis involved open coding, code categorization, identification of subthemes, and development of main themes. NVivo software was used to manage, organize, and retrieve qualitative data. To enhance trustworthiness, member checking, peer debriefing, analytic memo writing, and an audit trail were employed throughout the research process. The analysis yielded four main categories: performance anxiety and cognitive preoccupation with continuous evaluation, chronic social comparison and fragile self-worth, disruption of school relationships and reduced psychological safety, and diminished subjective well-being accompanied by loss of learning enjoyment. Students experienced excessive academic competition not merely as motivation to improve but as a school climate in which grades, rankings, and comparison with peers became the dominant criteria for personal value. Interview excerpts indicated that pressure to outperform others, fear of failure, sensitivity to classmates’ ranks, and concern about parental and teacher judgment contributed to emotional tension, exhaustion, social withdrawal, and reduced satisfaction with school life. The findings suggest that academic competition becomes psychologically harmful when it exceeds healthy achievement motivation and turns into a ranking-oriented, comparison-driven, and self-worth-threatening culture. Schools should move beyond a narrow emphasis on grades and rankings and prioritize growth-oriented assessment, emotional support, anxiety-management training, and cooperative learning structures to protect students’ mental health and subjective well-being.</p> <p>هدف پژوهش حاضر تبیین تجربه زیسته دانش‌آموزان از پیامدهای روان‌شناختی رقابت تحصیلی افراطی در مدارس شهر تهران با تمرکز بر اضطراب تحصیلی، مقایسه اجتماعی و کاهش بهزیستی ذهنی بود. این پژوهش با رویکرد کیفی و روش تحلیل مضمون انجام شد. مشارکت‌کنندگان شامل 24 دانش‌آموز دوره متوسطه دوم شهر تهران بودند که با روش نمونه‌گیری هدفمند و با رعایت تنوع جنسیت، پایه تحصیلی، نوع مدرسه و سطح پیشرفت تحصیلی انتخاب شدند. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته گردآوری شد و فرایند نمونه‌گیری تا دستیابی به اشباع نظری ادامه یافت؛ به‌گونه‌ای که پس از مصاحبه بیست‌ویکم مضمون جدیدی به داده‌ها افزوده نشد و سه مصاحبه پایانی برای تثبیت و تأیید طبقات انجام گرفت. مدت مصاحبه‌ها بین 35 تا 70 دقیقه بود. تحلیل داده‌ها با استفاده از کدگذاری باز، دسته‌بندی کدها، استخراج مضامین فرعی و تشکیل مضامین اصلی انجام شد و نرم‌افزار NVivo برای مدیریت، سازمان‌دهی و بازیابی داده‌ها به کار رفت. برای افزایش اعتبار یافته‌ها از بازبینی مشارکت‌کنندگان، بازبینی همتایان، یادداشت‌برداری تحلیلی و حفظ مسیر ممیزی استفاده شد. تحلیل مصاحبه‌ها به استخراج چهار مقوله اصلی منجر شد: اضطراب عملکرد و اشتغال ذهنی با ارزیابی مستمر، مقایسه اجتماعی مزمن و شکنندگی خودارزشمندی، اختلال در روابط مدرسه‌ای و کاهش امنیت روانی، و افت بهزیستی ذهنی همراه با کاهش لذت یادگیری. دانش‌آموزان رقابت افراطی را نه صرفاً به‌عنوان تلاش برای پیشرفت، بلکه به‌مثابه فضایی تجربه می‌کردند که در آن نمره، رتبه و مقایسه با دیگران به معیار اصلی ارزشمندی فردی تبدیل می‌شود. نقل‌قول‌های مصاحبه‌ای نشان داد که فشار برای برتری، ترس از شکست، حساسیت نسبت به رتبه همکلاسی‌ها، و نگرانی از قضاوت والدین و معلمان، موجب تنش هیجانی، فرسودگی، کناره‌گیری اجتماعی و کاهش رضایت از زندگی مدرسه‌ای می‌شود. نتایج نشان داد که رقابت تحصیلی افراطی زمانی آسیب‌زا می‌شود که از سطح انگیزش سالم فراتر رفته و به فرهنگ رتبه‌محور، مقایسه‌گر و تهدیدکننده خودارزشمندی تبدیل شود. مدارس برای پیشگیری از پیامدهای روان‌شناختی آن باید به جای تأکید یک‌جانبه بر رتبه و نمره، الگوهای ارزشیابی رشدمحور، حمایت هیجانی، آموزش مهارت‌های مقابله با اضطراب و تقویت همکاری میان دانش‌آموزان را در اولویت قرار دهند.</p> https://jehds.com/index.php/jehds/article/download/19/18