روان‌شناسی، آموزش و توسعه انسانی در مدارس 1 پیاپی 3 1404 06 01 Investigating the Role of Teacher–Student Relationship Quality in Predicting Students’ Academic Motivation, Self-Esteem, and Cognitive Engagement بررسی نقش کیفیت ارتباط معلم ـ دانش‌آموز در پیش‌بینی انگیزش تحصیلی، عزت‌نفس و درگیری شناختی دانش‌آموزان 58 71 EN سید علیرضا صادقی گروه روان‌شناسی تربیتی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران فاطمه سادات کریمی مهر گروه روان‌شناسی تربیتی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران محمد مهدی احمدی نیا گروه روان‌شناسی تربیتی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران Journal Article <p>This study aimed to explain the role of teacher–student relationship quality in shaping students’ academic motivation, self-esteem, and cognitive engagement among secondary school students in Tehran. A qualitative research design using thematic analysis was employed. The participants consisted of 24 secondary school students from Tehran, selected through purposive sampling with maximum variation in gender, grade level, school type, and perceived experiences of teacher–student relationships. Data were collected exclusively through semi-structured interviews. Sampling continued until theoretical saturation was achieved; initial saturation occurred at the twenty-first interview and was confirmed through three additional interviews. All interviews were audio-recorded with informed consent, transcribed verbatim, and analyzed using NVivo software. To enhance trustworthiness, member checking, peer review, repeated coding, analytic memo writing, and audit trail documentation were used. Data analysis led to the identification of five main categories: “emotional safety and being seen,” “motivational support and internalization of learning value,” “enhancement of self-esteem through respect and constructive feedback,” “activation of cognitive engagement through instructional dialogue and intellectual challenge,” and “relational harm and academic withdrawal.” The findings indicated that students who experienced respectful, fair, responsive, and supportive relationships with teachers reported more stable academic motivation, stronger academic self-worth, and deeper cognitive involvement in learning. Conversely, humiliation, comparison, neglect, and cold teacher behavior were associated with motivational decline, self-doubt, and avoidance of classroom participation. Teacher–student relationship quality is not merely an emotional or peripheral classroom factor; rather, it functions as a psychological and instructional context that can direct students’ motivational, self-evaluative, and cognitive engagement pathways. The findings highlight the necessity of strengthening teachers’ relational competencies, supportive feedback practices, and classroom communication skills in teacher professional development programs.</p> <p>هدف پژوهش حاضر تبیین نقش کیفیت ارتباط معلم ـ دانش‌آموز در شکل‌دهی به انگیزش تحصیلی، عزت‌نفس و درگیری شناختی دانش‌آموزان دوره متوسطه شهر تهران بود. این پژوهش با رویکرد کیفی و روش تحلیل مضمون انجام شد. مشارکت‌کنندگان شامل 24 دانش‌آموز دوره متوسطه شهر تهران بودند که به‌صورت هدفمند و با رعایت اصل تنوع در جنسیت، پایه تحصیلی، نوع مدرسه و تجربه ارتباط با معلمان انتخاب شدند. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته گردآوری شد و فرایند نمونه‌گیری تا دستیابی به اشباع نظری ادامه یافت؛ به‌گونه‌ای که اشباع اولیه در مصاحبه بیست‌ویکم و اشباع نهایی پس از سه مصاحبه تکمیلی تأیید شد. مصاحبه‌ها پس از اخذ رضایت آگاهانه ضبط، پیاده‌سازی و با استفاده از نرم‌افزار NVivo تحلیل شدند. برای افزایش اعتبار یافته‌ها از بازبینی مشارکت‌کنندگان، مرور همتایان، کدگذاری مجدد و نگهداری مسیر حسابرسی استفاده شد. تحلیل داده‌ها به استخراج پنج مقوله اصلی انجامید: «امنیت عاطفی و احساس دیده‌شدن»، «حمایت انگیزشی و درونی‌سازی ارزش یادگیری»، «تقویت عزت‌نفس از مسیر احترام و بازخورد سازنده»، «فعال‌سازی درگیری شناختی از طریق گفت‌وگوی آموزشی و چالش فکری» و «آسیب‌های ارتباطی و عقب‌نشینی تحصیلی». یافته‌ها نشان داد دانش‌آموزانی که رابطه خود با معلم را مبتنی بر احترام، عدالت، پاسخ‌گویی، حمایت و امکان بیان نظر تجربه می‌کردند، انگیزش پایدارتر، خودارزشمندی تحصیلی بیشتر و مشارکت شناختی عمیق‌تری در یادگیری داشتند. در مقابل، تحقیر، مقایسه، بی‌توجهی و ارتباط سرد با کاهش انگیزش، تردید نسبت به توانایی فردی و اجتناب از مشارکت همراه بود. کیفیت ارتباط معلم ـ دانش‌آموز صرفاً یک متغیر عاطفی حاشیه‌ای نیست، بلکه به‌عنوان یک بستر روان‌شناختی و آموزشی می‌تواند مسیر انگیزش، عزت‌نفس و درگیری شناختی دانش‌آموزان را جهت دهد. نتایج بر ضرورت آموزش مهارت‌های ارتباطی، بازخورد حمایتی و مدیریت رابطه در برنامه‌های توانمندسازی معلمان تأکید دارد.</p> https://jehds.com/index.php/jehds/article/download/18/17